DİN VE MİLLET
Din birliğinin de bir millet teşkilinde etkili olduğunu söyleyenler vardır. Fakat biz, bizim gözümüz önündeki Türk milleti tablosunda bunun aksini görmekteyiz.
Türkler İslamiyet’i kabul 
etmeden evvel de büyük bir millet idi. İslamiyet’i
kabul ettikten sonra bu din, ne Arapların, ne aynı dinde bulunan Acemlerin
ve ne de Mısırlıların vesairesin Türklerle birleşip bir millet teşkil
etmelerine hiçbir etki yapmadı. Bilakis Türk milletinin milli bağlarını
gevşetti; milli hislerini, milli heyecanını uyuşturdu. Bu pek tabii idi.
Çünkü İslam dininin gayesi, bütün milliyetlerin üstünde, kapsayıcı bir
Arap fikri, ümmet kelimesi ile ifade olundu. Bu dini kabul edenler, kendilerini
unutmaya, hayatlarını Allah kelimesinin her yerde yükseltilmesine hasr
etmeye mecburdurlar. Bununla beraber, Allah'a kendi milli dilinde değil,
Allah'ın Arap kavmine gönderdiği Arapça kitapla ibadet ve yakarmada bulunacaktı.
Arapça öğrenmedikçe Allah'ın ne dediğini bilmeyecekti. Bu vaziyet karşısında
Türk milleti birçok asırlar, ne yaptığını ne yapacağını bilmeksizin,
adeta, bir kelimesinin manasını bilmediği halde, Kuran'ı ezberlemekten
beyni sulanmış hafızalara döndüler.
...Milli duyguyu boğan, fani dünyaya kıymet verdirmeyen, sefaletler, zaruretler, felaketler his olunmaya başlayınca, asıl hakiki saadete o öldükten sonra ahirette kavuşacağını vaat ve temin eden dini akide ve dini his, millet uyandığı zaman onun acı hakikati görmesine mani olamadı.
...Ne oldu? Türkün milli hissi, artık ocağında ateşlenmişti: Artık Türk cenneti değil, eski, hakiki büyük Türk atalarının mukaddes mirasları olan son Türk ellerinin müdafaa ve muhafazasını düşünüyordu. İşte dinin, din hissinin Türk milliyetinde bıraktığı hatıra...
Mustafa Kemal Atatürk, Vatandaş İçin Medeni Bilgiler