ŞEYH  BEDREDDİN  KİMDİR?

Şeyh  Bedreddin  Mahmut,  torunu  Hafız  Halil’in  yazdığı  “Menakıb-ı Şeyh  Bedreddin”e  göre   Sultan  Alaeddin  Keykubat’ın   torunlarından  olduğu  iddiasında  bulunmuştur.Bu  sahtekarlık  Osmanoğulları’nı  bertaraf  etmek   ve  tahta  kadar  yükselmek   ihtirasıyla  alakalıdır.Şeyh’in  büyük  babası   Abdülaziz,  Gazi  Süleyman  Paşa’nın   ilk zamanlarında Dimetoka’da  şehit  olmuştur.Onun  oğlu  ve  şeyhin  babası İsrail,  Dimetoka  Bizans  kumandanın kızı  ile  evlenmiş,  bu  izdivaçtan Şeyh  Bedreddin  doğmuştur.şeyhin  doğum  yeri Dimetoka’nın   kuzeyinde  Samano  denen  yerdir.Bu  yüzden “Simavna  kadısıoğlu”  diye   ihtisar  etmiştir.(Kütahya  Simav’ı  ile  alakası  yoktur.)İsrail’in  bu  kazanın  kadısı  olduğu   anlaşılmaktadır.Oğlu  Bedreddin’i   ilmiye mesleğinde  yetiştirmiştir.

 ŞEYH  BEDREDDİN’İN  TAHSİLİ

 Şeyh  Bedreddin,  tahsil  çağına  gelince Bursa’ya  gelerek   ders  arkadaşı Kadıza-de-i  Rumi  diye  mezkur  olan Musa  ile  beraber   onun  babası Bursa  kadısı   Koca  Mahmut  Efendi’den   ve  daha   sonra  da  Konya’da Allame Feyzullah’tan  ders  görmüş  ve  oradan  da  Suriye’ye   gitmiş  ise  de   oradaki  alimleri  itikadça  az  görmüş  ve  sonra  Kahire’ye  hareket  etmiştir.

 Şeyh  Bedreddin,  Kahire’de  arkadaşları   meşhur  alim Seyyid  Şerif-i  Cürcani   ve  maruf  tabip Aydınlı  Hacı  Paşa  ile  beraber Mübarekşah  Mantıki’den   ilahiyat,  felsefe  ve mantık  okuyarak   yüksek  tahsilini ikmal  etmiş   ve  bu arada Kahire’de  inziva halinde  yaşayan Hüseyin  Ahlati’den   de tasavvuf  okumuştur.Bir ara  şeyhinin  emriyle Tebriz’e  gitmiş,  Timur’un  huzuruyla   ulema  arasında  yapılan   ilmi  mübahaselerde   yüksek  vukufunu  göstermiştir.Bu  seyahat  esnasında   asıl  ziyaret  edilmesi   lazım  gelen   Kazvin’e  de  giden  Şeyh  Bedreddin  oradan  Batıni   akidesi  dolgun   olarak   dönmüştür.

 Şeyh  Bedreddin  Mahmut ,  Memluk  Sultanı Melik  Zahir   Berkuk’un   hürmet  ettiği   Hüseyin Ahlati’nin   tavsiyesiyle   sultanın  oğlu   Ferec’in   hocalığına  tayin  edilmiş  ve  burada   bulunduğu    sırada   fıkıh,  yani  İslam  hukukuna  dair   eserlerini  yazmaya  başlamış  ve 1397’de şeyhin  vefatı  üzerine   bir  müddet  Kahire’de   onun  yerine  Şeyh  olmuş  ve  sonra Anadolu’ya  dönmüştür.Anadolu’da   Karaman,  Germiyan,  Aydın  elinde  Tire  ve  diğer Aleviler’le  meskun  yerleri  dolaştı.

 ŞEYH  BEDREDDİN’İN  FAALİYETİ  VE  KAZASKERLİĞİ

 Şeyh  Bedreddin  irşad  yoluyla Anadolu’da  dolaştığı  sırada tasavvufu  daha  doğrusu Batıni  akidesini  yaymaya  başlamış  ve  gezdiği  yerlerde hep  Alevi  Türkmenlerle   temas  ederek   maksadına  göre   onları  hazırlamak  istemiştir.Daha  sonra Şeyh  Bedreddin  Rumeli’ye  geçip   Edirne’de  yerleşmiş  ve  kendisini   ziyarete  gelenlerle   görüşerek   yavaş  yavaş   faaliyetini   genişletmiştir.

 Şeyh  Bedreddin’in  bu  faaliyeti Osmanlı  Devleti’nin  parçalanıp   şehzadelerin   birbirleriyle  mücadele  ettikleri   zamana  tesadüf  etmişti.İlim  ve  fazileti,  irfan  ve  kudreti   etraftan  duyulmuştu.Bundan  dolayı   Edirne’de  hükümdarlığını  ilan   etmiş  olan Musa  Çelebi, Şeyh  Bedreddin’i   kazasker  tayin  etmek  suretiyle   bilmeyerek   onun  nüfuzunun   yayılmasına  yardım  etmiş  ve  şeyh  de  bundan   istifadeyi  kaçırmamıştır.Onun bu  çalışması   hükümdarlığı   elde  etmekti.

 Çelebi  Sultan  Mehmet,  kardeşi  Musa  Çelebi’ye   galebe  edip   hükümdar  olunca Şeyh  Bedreddin’i   kazaskerlikten   azlederek   ilim  ve  faziletine  hürmeten   iki  oğlu  ve  kızıyla  birlikte  İznik’te  ikamete   memur  etmiş  ve  kendisine  ayda   bin  akça  maaş   bağlamıştır. Şeyh  Bedreddin, İznik’te  serbest  olarak   yaşıyor,  eser  telif  ediyor  ve kendisini  ziyarete  gelenlerle   görüşüyordu.

 Çok  bilgili  ve cerzebeli  bir  zat  olan  Şeyh  Bedreddin,   buradan  müritlerini   her  yana  göndererek   kendi  doktrinini  yaymaya  başladı.Onun  anlattığı  şeyler   arasında   en  önemlileri   Hıristiyanlığı   ve  Yahudiliği   İslam  diniyle  eşit   sayması,  bir  de  mal  ve   arazide ortak  mülkiyet (Bir  çeşit  Komünizm)  tanımasıydı.Bu  yüzden  Yahudiler,  Hıristiyanlar   ve  ayak  takımı  arasında  etkili  oldu.

 Zamanın  alimleri  arasında  pek  müstesna  bir  mevkii  olan   ve  fıkıhta  da   mütebahhir  sayılan Şeyh  Bedreddin’e  göre Allah’ın  zatı   mahluklardan   ayrı  değildir.Allah  ezeli  ve  ebedidir,  kadimdir.Tanrının   iradesi   bir  şeyin   istidadında   mevcut  olanı  istemsidir;  yoksa istidada  olmayanı   istemeye  Allah’ın  yetkisi  yoktur. Şeyh  Bedreddin,  kıyamet  hakkındaki  ayetleri te’vil  ettiği  gibi   cennet  ve  cehennemin,  iyi  ve  kötü  hareketlerin   vicdanda  hasıl  ettiği haz  ve  elemlerden  ibaret  olduğunu ..  gene Ehl-i  Sünnet  akidelerine  aykırı  olarak ,  İsa’nın  cismani   unsurları  itibarıyla   öldüğünü   ancak  ruhunun  diri  olduğunu kabul  ve  böyle  düşüncelerinin    sonucu  olarak  da ,  din  bakımından  haram  edilmiş   olan  şeylerin   helal  olduğunu  iddia  eder.Öte  yandan   Müslümanlık,  Hıristiyanlık  ve   Yahudilik  arasında   bir  fark  olmadığı   ve  bunların  eşit  tutulması  lazım  geldiği   iddiasındadır.En  nihayet ,  her  türlü  mülkiyetin  kaldırılması   ve  toprak  ile  malın müşterek  olmasını   tavsiye  eder ve  bunlara  dayanarak   geniş  bir  propagandaya  girişir.Burada  belirtilen  son  fikirlerin ,  Osmanlı  Devleti’ndeki   çoğu  Hıristiyan  ve  bir  kısmı  Yahudi   olan   şehir  halkını   kazanmak,  ötekinin  de  fakir   zümreleri  aldatmak   ve ayaklanmaya  teşvik  etmek   için   ortaya  atıldığı   muhakkaktır.Böylece  Müslüman  olmayanlar  ile  hallerinden  memnun  olmayanları etrafında   toplayan   Batıniler,  Müslüman  ve  Ehl-i  Sünnet   olan  unsura   dayanan  Osmanoğulları  Devleti’ni   büyük  Fetret  sarsıntısından   yeni  çıkmış  olduğu   bir  sırada   büsbütün  ortadan  kaldırmak   istiyordu.Bursa’nın  Ulu  Cami’sinde   vaz  eden   şahıs  sözde Kur’an  ayetlerine  dayanarak   Hz.Peygamberin  öteki   peygamberlerden   üstün  olmadığını   iddia  etmek  suretiyle ,  sinsi  bir  Batıni   propagandası   yapıyordu.Bir  yandan  Ehl-i  Sünnet   akidelerini  yıkmak   istiyor,  öte  yandan  da Hıristiyanları  kendi tarafına  çekiyordu.İşte  bu  devrin   dini,  fikri,  siyasi   akımları  içerisinde   genişliği   böylece   bütün  açıklığı  ile   meydana  çıkan  bu  tartışma ,  görülüyor ki  önemsiz  bir  olay   değildi.Süleyman  çelebi, Mevlid’ini  yazmak  suretiyle Ehl-i  Sünnet  tarafını  tutmuş  ve  onun  yüzyıllarca  süren   zaferlerine   belki  en  büyük   yardımı  yapmış  ve her  zaman  ona destek  olmuştur.

 ŞEYH  BEDREDDİN’İN  RUMELİ’YE  KAÇARAK   İSYANI

 Şeyh  Bedreddin,  Karaburun  taraflarında   halifesi  Börklüce  Mustafa’nın  faaliyetini  ilerlettiğini  haber  alınca   bir  hacca  gitmek  bahanesiyle çocuklarını  İznik’te  bırakarak   Kastamonu’ya  kaçmış  ve  oradan  da Sinop’a  giderek   bir  gemi  ile   Kefe’ye  ve   sonra   Eflak  Voyvodasının  yanına   gitmişti. Şeyh  Bedreddin’in  adamlarından  olup   kazaskerliğinde  kethüdası   bulunan Börklüce  Mustafa,  İzmir’de  Urla  yarımadasının   kuzey  tarafındaki  Karaburun’da  ve   müridi  Yahudi  dönmesi Torlak  Kemal  de  Manisa’nın    Kızılbaşlarla   meskun  mıntıkalarında   çalışarak Osmanlı  Devleti’nin  zaafından   istifade  ile   onlar  Anadolu  tarafından  ve  Şeyh  Bedreddin  de Rumeli’de  bir   isyan  hazırlıyorlardı.

 Şeyh  Bedreddin  Eflak’tan   Osmanlı  topraklarına  geçti;  Silistre,  Dobruca  ve  Deliorman  taraflarında   propaganda   yaparak epey  taraftar   buldu,  bunları   başına  topladı;  ayaklanma   mıntıkası  olarak  Aleviler’le  meskun  olan  Deliorman’ı   intihap  etti.

 BÖRKLÜCE  VE  TORLAK  KEMAL   İSYANLARI

 Şeyh  Bedreddin,  Anadolu  ve  Rumeli’deki   isyanlarla   henüz  iç  mücadele  sarsıntılarından   kurtulmuş  olan   Osmanlı  Devleti’ni  gafil  avlayarak   şeyhlikten  şahlığa  geçmek  istedi.Kendi  cemiyetine   başka  din  ve   mezheplerden  de    adam  alıyordu.Karaburun’dan   Börklüce  Mustafa’nın   yanında   takriben beşbin  kişi  vardı.Önce  isyan  burada   baş  gösterdi,  az  zamanda   pek  korkunç  bir  hal  aldı.

 Dede  Sultan  diye  anılan   Mustafa’nın üzerine   mühim  bir  kuvvetle   memur  edilen  İzmir  sancak  Beyi  Aleksandr  bunlara   mağlup  ve  maktul  oldu.Bunun  üzerine   iş  ehemniyet  kesbetti.Saruhan  sancak  beyi  olan   Timutaş  Paşazade   Ali  Bey  de   bozguna  uğratılıp   kendisini  zor  kurtarıp   Manisa’ya  kaçtığından   durum  nazikleşti  ve çelebi  Mehmet ,  şiddetli  tedbir  almaya  mecbur  oldu.Veziriazam  ve beylerbeyi   olan  Bayezid  Paşa  ile  beraber  oğlu   Şehzade  Murat’ı   daha  büyük  bir  kuvvetle Börklüce  kuvvetleri  üzerine   gönderdi.Bayezid  Paşa   evvela  yollardaki   büyük ,  küçük  asi  grupları   temizledi  ve nihayet  bunların    sığındıkları   dağa  vardı  ve mukavemet  edemeyerek   Börklüce  ve   diğer  asi  kuvvetleri   teslim  oldular;  fakat  Bayezid  Paşa   bu  muvaffakiyetini  elde  etmek  için   çok  kuvvet  kaybetmişti.

 Bayezid  Paşa,  teslim  olanları   Ayasaluğ’a   getirdi,  sorguya  çekti  ve işin  başını  anladı;  asiler   Dede  Sultan  Börklüce’nin   gözü   önünde   boğazlandı;  bunlar  ölürken “Yetiş  Dede  Sultan”   diye   bağırıyorlardı.Dede  Sultan   elleri  tahtaya  mıhlanmış   bir  surette   deve  üzerine  konulup   şehirde  teşhir  edildikten  sonra   katledildi.

 Manisa  taraflarındaki Torlak  Kemal  isyanı ,  Karaburun  isyanı  kadar   korkunç  olmamakla  beraber   üç  bin  kişi  kadardı.Şehzade  Murat  ile   Bayezid,  Börklüce isyanını  bastırdıktan  sonra   Torlak  Kemal’in   üzerine  gitti.Onun   cemiyetini  de  dağıtıp   elde  ettiği   Torlak  ile  avanesini astırmak  suretiyle   bu  Alevi  kıyımı  da  bastırıldı.

 ŞEYH  BEDREDDİN’İN  YAKALANARAK   İDAMI

 Bu  alevi   kıyamının   asıl  reisi  olan  Şeyh  Bedreddin ise  Deliorman’da  yerleştikten  sonra   etrafına   adamlar   ve  mektuplar  göndererek   halkı  kendi  cemiyetine   davet  etmişti.Kendisi  kazasker  bulunduğu   sırada   Rumeli’de  epey   taraftar  peyda  etmişti.Fakat  Anadolu’daki   kıyamın   büyümesine   intizar  ediyordu.Börklüce  ve  Torlak  isyanlarının   bastırılması, Şeyh  Bedreddin  ve  maiyetindekilerin   maneviyatını  sarstı.

Çelebi  Mehmet,  bu  sırada  tarihlerde Düzmece  Mustafa   denilen   Yıldırım’ın  oğlu  Mustafa  çelebi’nin   hükümdarlık  iddiasıyla   ortaya  çıkarak   Tesalya  ve  Selanik   etrafındaki   hareketlerini   önlemek  üzere   o  tarafa  gidiyordu.Sultan  Mehmet   Serez’e  gelince Şeyh  Bedreddin’in  Deliorman’daki  faaliyetini  ve  isyan  hareketini   haber  aldı.Belki   bunu  daha  evvel  haber  alarak   Bayezid  Paşa’nın  Anadolu’dan  dönmesini  bekliyordu.

 Bayezid  Paşa  gelince   onu  derhal Şeyh  Bedreddin  üzerine  sevk  etti.Zaten   Anadolu’da  ayaklanmanın   bastırıldığını   duymuş  olan  şeyhin  etrafındakilerin  bir  kısmı   dağılmıştı.Bunun  için  küçük  bir  çarpışmadan  sonra Şeyh  kolaylıkla  ele  geçti  ve  padişahın  bulunduğu  Serez’e  gönderildi.Kendisi  Rumeli  fatihleri  evladından   ve yüksek  alim  ve   mütefekkir  bir   şahsiyet  olduğundan   derhal  öldürülmedi.Sultan  çelebi  Mehmet,  bu  hususta  ulemanın   fetva  vermesini    emretti.

 Şeyh  Bedreddin’in,  yapmış  olduğu   hareketin   İslamiyet’e  uygun  olup  olmadığı  ve   cezasının  ne  olması  lazım   geleceği   alimlerden  müteşekkil   bir  heyetten  soruldu.Suçlu  olduğu  tespit  edilerek ulemadan   Heratlı   Mevlana  Haydar,  bu  mesele  üzerinde  Şeyh  Bedreddin ile  ilmi   münakaşa  yaptı   ve nihayet  cemiyet  nizamını    bozmaya  çalışan Şeyh  Bedreddin’i ilzam  etti   ve  vermiş  olduğu  fetva  üzerine  -ki  rivayete  göre  Şeyh  Bedreddin’in   kendisi  de   bunu  kabul  etmiş- Şeyh  Bedreddin  Serez  pazarında   bir  dükkanın  önüne  asıldı  ve  malları  varislerine   verildi. Şeyh  Bedreddin’in  isyanına   o  taraf  akıncılarının   iştiraki  sebebiyle   Balkanlar’daki   akıncıların   kumandanı  Beylerbeyi  Mihaloğlu  Mehmet  Bey’den   şüphelenilerek   Tokat   Kalesine  hapsolundu  ve  bir  sene   sonra Çelebi’nin  vefatı   ve  II.Murat’ın   cülusu  üzerine   hapishaneden  çıkarıldı.

 Şeyh  Bedreddin’in   bir  isyanla  hükümdar   olmak  istemesinde   Osmanlı  ordusunun   parçalanmasının   kendisinde   bir  ümit  uyandırmış  olduğunun  tesiri  olabilir.Batıni  şeyhlerinden  Hüseyn-i  Ahlati’nin  halifesi   olması  isyan  hareketinde   Aleviler’le  meskun  yerlere   güvenmiş   olduğunu  göstermektedir.

ŞEYH  BEDREDDİN'İN  ESERLERİ

Bedreddin  Mahmut,  hem  zahir  ve  hem  de batın   ilimlerindeki   vukuf  ve ihatasıyla  mümtaz  ve  müstesna  bir  mevki  işgal  etmiştir.İslam  hukuku  olan   fıkıhta  zamanın   imamı  gibi  idi.Bu hususta  Cami-ül-Füsuleyn  bu  zatın   değerini  göstermek  için   kafidir.Bu  eserinden  evvel  fıkha  dair Letaif-ül  İşarat  isimli  kitabını  yazmış  ve  bundan  sonra  fıkıhtaki   yüksek  ihatasını   gösteren Cami-ül-Füsuleyn'i  telif  etmiştir.Bu  eserlerini  yazarken   Kahire'de  bulunduğu   sıradaki   dört  mezhep  fukahasının   fetvalarını  da   tetkik   eylemiştir.

Bedreddin'in  Kitab-üt-Tehsil  adıyla  kaleme  aldığı  Letaif-ül  İşarat'ın  şerhidir.Bu  eserini   Edirne'de  kazasker  bulunduğu   sırada yazmaya   başlamış  ve 3  Eylül  1415'te  İznik'te  ikamete  memur  iken   bitirmiştir.Onun  bu eserleri  ulemaca  pek  muteberdir. Bedreddin'in Nur-ül-Kulub  adlı  bir  tefsiri  olduğunu   torunu   Hafız  Halil'in yazdığı Menakıb-ı Şeyh  Bedreddin'den   öğreniyoruz.Fıkıhtan  da  başka  bir  eseri  olup   Bursa'da   Ulucami  kütüphanesindedir.

Şeyh  Bedreddin'in   tasavvuf  vadisinde   akidesini  gösteren meşhur   Varidat  adlı    eseridir.Bunlardan  başka Muhyiddin  Arabi'nin   Füsus-ül  Hikem isimli  meşhur   telifine   haşiyesi  ve   bir  de  tasavvuftan Meserret-ül Kulub  isimli  eserleri  vardır.Sarftan  Maksud'a   Ukud-ul   Cevahir   adında şerhi  vardır.Varidat'ı   vahdet-i  vücut  felsefesine  mensup  olanlar  tarafından   tutulmuştur.Bu  eserinde   alemin  kıdemine   kail  olup Allah'ı  mahlukattan ayrı  olarak kabul  etmez.Şeyh'e  göre  cennet  ve  cehennem   cahillerin  zannettikleri   gibi  olmayıp  bu  dünyadaki  iyilik  veya  kötülüklerin   ruhlardaki   tatlı  veya  acı   tezahürüdür.Bedreddin,  cismani   haşrı  kabul  etmez  ve  öldükten  sonra   beden  cüzülerinin   ihyasına   imkan  olmadığı   söyler.

KAYNAKLAR:

1.Osmanlı Ansiklopedisi Cilt:1

2.Osmanlı  Tarihi.  Ziya  Nur AKSUN  Cilt:1 Ötüken  Yayınları İstanbul, 1994

3.Tarihte  Türkler.Erol  GÜNGÖR Ötüken  Yayınları İstanbul, 1996

4.Osmanlı  Tarihi  İsmail  Hakkı  UZUNÇARŞILI  Cilt:1 Türk  tarih  Kurumu  Yayınları  Ankara, 1988

5.Türkiye  Diyanet  Vakfı  İSLAM  ANSİKLOPEDİSİ  Cilt:5  İstanbul,  1992

 

OSMANLI  TARİHİ