T.C. BAŞBAKANI İSMET İNÖNÜ'NÜN
A.B.D.BAŞKANI LYDON B. JOHNSON'A CEVABI
13 Haziran 1964
Sayın Başkan,
5 Haziran tarihli mesajınızı Büyükelçi Hare'in delaletiyle almış bulunuyorum.
Kıbrıs'ta Garanti Antlaşması gereğince ferdî hareket hakkını kullanma
kararını arzunuz veçhile talik ettik. Mesajınıza hâkim olduğunu buyurduğunuz
açık kalplilik ve dostluk hislerine dayanarak, ben de size cevabımda
durumu ve düşündüklerimizi tam bir samimiyetle izaha çalışacağım.
Bay Başkan,
Mesajınız gerek yazılış tarzı, gerek muhtevası bakımından Amerika ile
ittifak münasebetlerinde daima ciddi bir dikkat göstermiş olan Türkiye
gibi bir müttefikinize karşı hayal kırıcı olmuş, ittifak münasebetlerine
değinen muhtelif konularda önemli görüş ayrılıkları belirmiştir. Gerek
bu ayrılıkların, gerek mesajın umumi havasının sadece çok sıkışık bir
zamanda acele toplanmış mutalara dayanarak yapılmış iyi niyetli bir
teşebbüsün telâşından doğmuş hususlardan ibaret olmasını yürekten dilerim.
İlk önce, Garanti Antlaşması icabı olarak Kıbrıs'a bir askeri müdahale zarureti görüldüğü zaman Birleşik Amerika ile istişare etmekte kusur ettiğimiz önemle belirtilmektedir. 1963 sonundan beri Kıbrıs'ta askeri müdahale ihtiyacı, bu seferle beraber, dördüncü oluyor. Başından beri bu konuda Amerika ile istişare ettik. 25 Aralık 1963’te ilk buhran patladığı vakit, Garantör Devletlerle temasa geçtiğimizde, derhal Amerika'yı haberdar ettik ve Amerika bize bu meselede kendisinin bir taraf teşkil etmediği cevabını verdi. Ondan sonra müdahale müzakeresini İngiltere ve Yunanistan ile yaptık ve bildiğiniz gibi 26 Aralıkta (1963) İngiliz komutası altında üçlü bir askerî idare kuruldu.
Londra Konferansının ve İngiliz-Amerikan müşterek tekliflerinin Makarios'un tutumu yüzünden akamete uğraması ve Ada'da Türklere tecavüzlerin devamı dolayısıyla Şubat (1964) ayında çok buhranlı günler geçirdik ve durumun vahametinden Amerika'yı Ankara'yı ziyaret etmiş olan Mr.Ball vasıtası ile haberdar ettik. İngiliz-Amerikan tekliflerinin reddi ile hâsıl olan boşluk dolayısı ile Ada'da nizamı tesis için müdahalenin zaruretini anlattık ve her an müdahale mecburiyetinde kalacağımızı size bildirdik. Hatta sizden muayyen meseleler için teminatlar istedik. Bunlara müspet cevap verdiniz. Buna rağmen, bizden müdahale etmememizi istediniz ve Makarios'a Birleşmiş Milletler'de lüzumlu dersin verileceğini ve Türk hak ve menfaatlerinin tamamıyla korunmasını sağlayan bir plân hazırlandığını ifade ettiniz.
Bu talebinize uyduk; fakat Birleşmiş Milletlerde arzu edilen netice sağlanamadı.
Üstelik Güvenlik Konseyinin kurulmasına karar verdiği Birleşmiş Milletler
Kuvveti'nin teşkili birinci mesele halini aldı. İşte üçüncü defa müdahale
ihtiyacı, 4 Mart (1964) Güvenlik Konseyi kararından sonra, Birleşmiş
Milletler Kuvvetlerinin teşekkül edip etmeyeceği hakikaten tereddüt uyandırdığı
günlerde, Kıbrıs'taki tedhişçilerin cesareti artınca, tecavüzlerine karşı
Türk cemaatini korumak için yeniden ortaya çıktı. Fakat Birleşmiş Milletler
Kuvvetinin en kısa zamanda teşkil edileceğini bize temin ederek. Güvenlik
Konseyi kararından sonra müdahale yapmamamızda ısrar ettiniz. Teşebbüsümüzü
tekrar tehir ederek, Birleşmiş Milletler Kuvvetlerinin vazife almasını
bekledik.
Sayın Başkan,
Kıbrıs'taki mezalim devrinin, bütün tedbirleri tesirsiz kılan hususi
bir karakteri vardır. Başından beri emniyeti korumak için yapılan müzakereler
ve geçirilen muvakkat devreler, hepsi yalnız Makarios İdaresinin tecavüzünü
ve tahribatını arttırmağa hizmet etmiştir.
Son defa Kıbrıs Hükümeti açıktan silahlanmaya başladı ve Birleşmiş Milletleri kendi zulmünü ve anayasa dışı idaresini takviye edecek yardımcı bir vasıta gibi farzetti. Birleşmiş Milletlerin Anayasa nizamını iade ve tecavüzleri durdurmak için salâhiyetlerinin ve müdahale niyetlerinin eksik olduğu aşikâr bir gerçek halini almıştır. Yunan Hükümetinin Kıbrıs idaresini nasıl teşvik ettiğini biliyorsunuz. Bu ahval içinde Kıbrıs'ta mezalimi durdurmak için bir müdahaleye mecbur olacağımızı Amerika'da sizin huzurunuzda konuşurken söyledik. La Haye'de Hariciye Nazırınıza böyle bir ihtimal için Amerikanın bizi destekleyip desteklemeyeceğim sorduk, Bir cevap vermediniz. Kıbrıs'ta muhtelif vesilelerle müdahale istikrarını kaç defa, ne suretle geçtiğini hikâyet etmiş oluyorum. Her defasında sizi haberdar ettik ve sizin iyice bildiğinizi tahmin ediyorum. Birleşik Amerikanın ittifak manzumesi içinde hususi sorumluluğunu ve ittifak manzumesini mütesanit bir surette yürütebilmesi için ona ayrıca dikkatli ve yardımcı olmak lâzım geldiğini takdir ettiğimizi yüksek derecede yetkili memurlarınıza defaatle söylediğimi iyice hatırlarım.
Görüyorsunuz ki, sizi tek taraflı bir kararla karşı karşıya bırakmak istidadı bizde yoktur. Bizim şikâyetimiz, aylardan beri had bir surette ıstırabı içinde yaşadığımız bir meseleyi size anlatamamış olmamız ve Yunanistan'a iki müttefik arasında husule gelen haklı ve haksız durumda samimi ve ciddi bir vaziyet almamış olmanızdandır.
Sayın Başkan,
Yine mesajınızda, Türkiye'nin münferiden harekete geçmeden önce, Antlaşma
hükümleri mucibince diğer teminatçı iki devletle istişare etmek vecibesini
tebarüz ettiriyorsunuz. Türkiye, bu vecibesini tamamıyla müdriktir.
Altı aydan beri bu vecibenin icaplarını samimiyetle yerine getirdik.
Fakat Kıbrıslı Rum sorumlularının, Milletlerarası Antlaşmaları ayaklar
altına almaları karşısında Türkiye’nin bu gidişe son verme çarelerinin
müştereken araştırılması için Yunanistan'a yaptığı teşebbüsleri bu
devlet neticesiz bırakmakla kalmayıp, bilakis Kıbrıslı Rum sorumluların
hukuk ve insanlık dışı fiillerini savunmuş ve hatta onları teşvik etmiştir.
Yunanistan Hükümeti bizzat kendisi dahi, imzaladığı Milletlerarası Antlaşmaların artık mer'iyette olmadığını resmen beyan eylemekten çekinmemiştir. Bu husustaki çeşitli misaller, zamanında Dışişleri Bakanlığı'na yazılı ve şifahî olarak tafsilâtı ile bildirilmiştir.
Teminatçı Devletlerden İngiltere Hükümeti ile de devamlı istişare vecibemizi yerine getirdik. Bir çok hallerde İngiltere Hükümeti ile birlikte Kıbrıs Hükümeti nezdinde, Anayasa düzenini ihyaya matuf müşterek teşebbüslerde bulunduk. Fakat maalesef bu teşebbüsler Kıbrıslı Rum sorumluların menfi tutumları yüzünden hiç bir müspet netice vermedi.
Görüyorsunuz ki Türkiye, diğer Teminatçı iki Devletle devamlı istişare ve gerektiğinde müşterek hareket etme imkânlarını ciddiyetle aramıştır. Bu durumda, Türkiye'nin münferiden harekete geçmeden evvel diğer Teminatçı iki Devlet ile istişare etmek vecibesini yerine getirmediği iddia edilebilir mi?
Türkiye'ye samimiyetle ve sadakatle yerine getirdiği
istişare vecibesini hatırlatmağa lüzum hisseden Amerika Birleşik Devletleri
Hükümetinin, imzaladığı Antlaşmaları reddeden Yunanistan'a Milletlerarası
Hukukun temeli olan "pacta sunt servanda" kaidesine riayet
zaruretini hatırlatması icap etmez mi? 15 gün evvel bizzat Sayın Dışişleri
Bakanınız tarafından
"American Law Instîtute" da irad edilen nutukta en beliğ bir
tarzda "bekanın temeli" olarak vasıflandırılan bu kaide bugün
maalesef NATO müttefikimiz Yunanistan ve Kıbrıs'taki Rum sorumlular tarafından
hiçe sayılmaktadır.
Sayın Başkan,
Mesajınızda zımnen belirttiğiniz gibi, Garanti Antlaşmasının 4 üncü maddesi
hükümleri, üç teminatçı devlete, antlaşma hükümlerinin ihlâli halinde,
antlaşma ile ihdas edilen düzeni tekrar kurmak münhasır maksadile,
müştereken, bu mümkün olmadığı takdirde de, münferiden harekete geçmek
hakkını vermektedir. Garanti Antlaşması, bu anlayış bütün mümzi taraflarca
paylaşılarak imzalanmıştır. Nitekim Türkiye ve Yunanistan'ın o zamanki
Dışişleri Bakanları arasında 19 Şubat 1959 tarihinde Londra'da imzalanmış
olan "Gentlemen's Agreement" da bu müşterek anlayışın bir
delilidir.
Diğer taraftan Birleşmiş Milletler Teşkilâtına Kıbrıs Cumhuriyeti, bütün milletlerarası taahhüt ve vecibeleri Teşkilâtın üyelerince bilinerek ve hiç bir itiraza uğramadan kabul edilmiştir. Buna ilâveten, Kıbrıs hakkında 4 Mart 1964 tarihli karara müncer olan Güvenlik Konseyi müzakereleri sırasında bir çok temsilciler arasında Amerika Birleşik Devletleri Temsilcisi de Birleşmiş Milletlerin, Milletlerarası Antlaşmaları iptal veya tâdil yetkisi bulunmadığını açıkça beyan ermiştir.
Mesajınızın, Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesi Ada'yı taksim gayesi ile vuku bulacağı kanaatinde olduğuna dair ifadelerini büyük bir hayret ve derin bir üzüntü ile karşıladım. Hayretim, Türkiye'nin niyetleri ile ilgili olarak size temin edilen mutaların defaatle tarafımızdan ilân edilmiş olan gerçeklerden nasıl bu kadar uzak kalabilmiş bulunmasından doğmaktadır. Üzüntümün sebebi ise, şimdiye kadar Milletlerarası Hukuka, taahhütlerine ve vecibelerine mutlak sadakatini, ABD Hükümetinin yakinen bildiği çeşitli ahvalde fiilî deliller ile ispat etmiş bulunan Türkiye'nin dış siyasetinin temelini teşkil eden bu prensipten ayrılabileceğinin müttefik ABD Hükümetince düşünülebilmiş olmasıdır.
Sizi en kesin ve açık bir surette temin etmek isterim ki, eğer Türkiye bir gün Kıbrıs'a askeri müdahale ızdırabında bırakılırsa, bu, tamamıyla milletlerarası Antlaşmaların hükümlerine ve gayelerine uygun olarak yapılacaktır.
Bu münasebetle, Bay Başkan, karanınızın tehirinin tabiatıyla Garanti Antlaşması 4 üncü maddesinin Türkiye'ye verdiği haklara hiç bir suretle halel getirmediğini belirtmeme müsaade buyurunuz.
Bay Başkan,
Mesajınızda NATO taahhütlerine temas ederek, NATO müttefiklerinin birbirlerine
karşı harp etmemelerinin NATO'nun ruhunu teşkil ettiğini, Kıbrıs'a
bir Türk müdahalesinin Türk-Yunan silâhlı kuvvetleri arasında çarpışmalara
müncer olacağını ifade ediyorsunuz.
İfadelerinizin birinci kısmı ile tam mutabakat halindeyim. Fakat NATO
müttefiklerinin birbirleriyle imzaladıkları Milletlerarası Antlaşmalara,
yekdiğerinin ahdî haklarına, karşılıklı vecibelerine riayet mükellefiyetleri
de, ittifakın aynı derecede hayatî önemde bir icabıdır. Yekdiğerine karşı
ahdî vecibelerini, taahhütlerini istediği zaman reddeden devletler arasında
bir ittifak tasavvur edilebilir mi?
Türkiye'nin milletlerarası antlaşmalarda tasrih edilmiş ve hak ve vecibelerine
uygun olarak Kıbrıs'a müdahalesi halinde bir Türk-Yunan harbinin çıkacağı
hakkında izhar eylediğiniz endişeye gelince, Türkiye Kıbrıs'a karşı "askerî
harekete" münhasıran antlaşmaların tasrih ettiği şartlar ve gayeler
için tevessül edecektir. Bu itibarla Sayın Dean Rusk'ın gayet yerinde
olarak "gayrı kabili tasavvur" (diye) tavsif ettiği Türk-Yunan
harbi ancak, Yunanistan'ın Türkiye'ye tecavüzü halinde vuku bulabilir.
Müdahale halinde bizim düşüncemiz, teminatçı Devletler sıfatıyla Yunanistan
ve İngiltere'yi Kıbrıs'ta anayasa düzenini ihya amacıyla fiilî işbirliğine
davet etmektir. Davetimize ve ahdî taahhütlerimize rağmen Yunanistan,
Türkiye'ye tecavüz ederse, hasıl olacak neticelerin sorumluluğu Türkiye'ye
atfedilebilir mi? Ümit etmek isterim ki, bu hususlara Yunan Hükümetinin
dikkatini ehemmiyetle çekmiş bulunuyorsunuz.
Mesajınızın, Kıbrıs'ta girişeceği bir hareket neticesinde Sovyetlerin müdahalesine maruz kaldığı takdirde, NATO müttefiklerinin Türkiye'yi müdafaa mükellefiyetleri hususunda tereddüt izhar eden kısmı, NATO İttifakının mahiyeti ve temel prensipleri bakımından aramızda büyük görüş farkı olduğu intibaını vermektedir. İtiraf edeyim ki, bu, bizim için büyük bir teessür ve ciddi bir endişe kaynağı olmuştur. NATO Müttefiklerinin herhangi birine yapılacak tecavüz, tecavüz eden tarafından tabiatıyla daima haklı gösterilmeye çalışılacaktır. NATO'nun bünyesi, mütecavizin iddialarına kapılacak kadar zayıfsa, hakikaten tedaviye muhtaç demektir.
Bizim anlayışımıza göre, Atlantik Antlaşması, üye devletlere taarruza uğrayan üyeye derhal yardım etmek vecibesini yüklemektedir. Her üye devletin takdirine bırakılmış olan husus, bu yardımın sadece mahiyet ve vüs'atidir. Şayet diğer üyeler, Sovyet müdahalesine maruz kalan NATO üyesinin haklı olup olmadığı, müdahaleyi kendi hareketi ile tahrik edip etmediği gibi hususları münakaşaya kalkışırlar ve münakaşa neticesine göre yardım mükellefiyetleri olup olmadığının tespiti cihetine giderlerse, NATO İttifakının temel direkleri sarsılmış ve manası kalmamış olur. Yardım vecibesinin manası olabilmesi için, bu vecibenin maruz kalınan tecavüzle birlikte derhal doğması gerekir. Bunun içindir ki, Kuzey Atlantik Antlaşmasının 5 inci maddesi, bir üyeye karşı girişilen tecavüzü bütün üye devletlere karşı girişilmiş addetmekte ve lüzumlu görecekleri harekete hemen tevessül etmek suretiyle kendilerine tecavüze uğrayan tarafa yardım etmek vecibesini yüklemektedir.
Bu münasebetle şu noktayı da belirtmekte fayda görüyorum: Kıbrıs'la ilgili antlaşmalar, değil 1963 Aralık ayı olaylarının patlak vermesinden sonra, hatta Kıbrıs devletinin kurulmasından evvelki devreden de önce, daha Birleşmiş Milletler'de mesele müzakere safhasında iken, bu müzakerelere muvazi olarak NATO Konseyinin tasvibinden geçmiştir. Hatırlanacağı üzere, Ada'daki durum ve Kıbrıs'ın statüsü bakımından Antlaşmaların meşruiyete mesnet olmaya devam ettiği, bundan 3 hafta evvel La Haye'de NATO Bakanlar Konseyi toplantısında da teslim edilmişti. Hal böyle iken taraflardan birinin aşikâr surette Ada'da hukuk dışı hareketleri neticesi bu antlaşmalar ihlâl edilince, sanki mer'iyetten düşmüşler gibi, Türkiye'nin mezkûr antlaşmaya dayanan haklarından ve vecibelerinden tegafül edilmek manası çıkmaktadır. Yani, bu temayüle göre, hâdise çıkmadığı müddetçe Antlaşmalar mer'idir, aksi halde hükümden düşmüş sayılmaktadır. Böyle bir hukukî anlayışın benimsenmemesi gerektiğinde benimle birleşeceğinize ve Türkiye'nin hiç bir surette indî addedilmeyecek bir hareketi dolayısı ile hasıl olacak durumda onun, NATO İttifakı çerçevesinde korunması husususun bir şüphe konusu olabileceği görüşüne katılmayacağınıza inanıyorum. Aksi bir düşünce tarzı, yalnız hukuk mefhumunu ve Birleşmiş Milletler Yasasının 51 inci madde hükümlerini red ve inkârla kalmaz.
Mesajınızda, Türkiye'nin Birleşmiş Milletler üyesi sıfatı ile mükellefiyetleri bakımından endişe izhar ediliyor. Paylaşamadığım bu endişenin esassız olduğunu söylersem, bilhassa şu sebeplerle, eminim ki, bana hak vereceksiniz: Türkiye kuruluşundan beri Birleşmiş Milletlerin en sadık bir kaç azasından biri olmakla temayüz etmiştir. Türk Milleti Birleşmiş Milletler Yasası prensiplerinin korunmasını kanını da dökerek yerine getirmiş bir millettir. Teşkilâtın aksamadan çalışabilmesini teminen, malî imkânlarının en sıkışık olduğu zamanlarda dahi onu, manen olduğu gibi, maddeten de büyük fedakârlıklar pahasına desteklemekten geri kalmamıştır. Hükümetimin Birleşmiş Milletler'e bağlılığı ve ona gösterdiği itibar, son defa Garanti Antlaşmasının kendisine tanıdığı sarih yetki ve imkâna rağmen, Güvenlik Konseyinin 4 Mart 1964 tarihli kararını kabul etmesi ve bu karara öncelik tanıması ile de meşhut olmaktadır. Şayet Birleşmiş Milletlere Ada'da mevdu vazife, mesajınızda kaydedildiği gibi, tedricen başarılı bir şekilde yürütebilmiş olsa idi, bugün sizi ve beni bu derece endişeye sevkeden bir durum tahassül etmezdi. Hâlbuki Birleşmiş Milletlerin Ada'daki faaliyeti zulüm idaresini durduramamıştır. Son bir kaç hafta içinde nisbî bir sükûn görülmesi, ancak Rumların yeni hazırlıklarının başlangıcıdır. Mahsur köyler devam ediyor. Birleşmiş Milletlerin Kuvvetleri Türkleri teskin ederken, Rumların mahsullerini kaldırmalarını sağlıyorlar. Türklerin, mahsullerini kaldırabilmeleri için Rumların sakin durmalarını temin etmiyor ve Rum tecavüzlerine seyirci kalıyorlar. Hayatî ehemmiyeti haiz olan bu teferruat yüksek ıttılaınıza gelmeyebilir. Ama biz, her gün bu faciaların hikâyesi içinde yaşıyoruz.
Sayın Başkan,
Kıbrıs davasının takibinde hakem ve idareci mevkiinde bulunan müttefiklerimiz
esaslı bir hatadan davayı kurtaramamışlardır. Kıbrıs faciası, Kıbrıs
Cumhuriyetinin antlaşmaları iptal ederek ve Anayasayı kaldırmak gibi
tasmim edilmiş politikasından çıkmıştır. Emniyet tesisi, Kıbrıs Hükümetinin
üstünde bir otoritenin işlemesiyle mümkündür. Halbuki Kıbrıs'ta emniyet
tesisi için, Kıbrıs Hükümetinin razı olabileceği bir tedbirle çare
bulunmaya çalışılıyor. İngiliz idaresi, İngiliz-Amerika teklifleri
ve nihayet Birleşmiş Milletler İdaresi, hep bu sakat temel üzerine
kurulmuştur ve netice olarak Makarios'un razı olabileceği her tedbir
en az olarak kısır kalmış, umumi olarak zulmü ve tecavüzü arttırmıştır.
Sayın Başkan,
Takip buyurduğunuz politikanın Yunanistan'da infial yaratmış olmasını,
bana karşı olarak gösteriyorsunuz. Yunanistan Kıbrıs meselesinde Antlaşmaları
tamamıyla iptal edinceye kadar her suretle tesir etmeye çalışacak bir
mizaçta ve yoldadır. Biz, müttefiklerimize haklı davalarımız için ızdıraplarımızı
anlatamıyoruz. İnfial nümayişlerinden istifade aramamıza da mizacımız
elverişli olmuyor. Sizi temin ederim, ızdırabımız derindir; haklı durumumuzu
anlatamıyoruz ve sizin, meseleye lâyık olduğu ehemmiyeti verip bu meselenin
bünyesinde sakladığı tehlikeleri önlemek için bütün gayretinizi ve
otoritenizi kullanmanız lâzım geldiğini kabul ettiremiyoruz.Fransa
ile Almanya arasındaki düşmanlığın bırakılması güzel bir misal. Fakat
biz, bu imtihanı, bütün Anadolu’yu yangın yerine çeviren mezalimden
sonra Yunanlılarla dostluk kurmak suretiyle 40 sene evvel geniş ölçüde
geçirmiş bir milletiz.
Sayın Başkan,
Vazifelerini, haklarını bilen bir millet olarak ittifak manzumesi içinde
bulunuyoruz. Kıbrıs davasının antlaşmalara riayet edilmek suretiyle hallinden
başka bir gaye takip etmiyoruz. Yardımcı olursanız, Amerikan milletinin
tabiatında bulunan adalet hissini kudretli otoritenizle tatbik ettirirseniz
meselenin halli mümkündür.
Sayın Başkan,
A.B.D.'nin Türkiye ile olan münasebetlerine atfettiği kıymeti belirten
ifadeleriniz ve Türk Milleti hakkındaki güzel sözleriniz için teşekkürlerimi
sunarım. Kıbrıs meselesi üzerinde sizinle görüşmek üzere Amerika'ya
gitmekten bahtiyar olacağım. 17 Haziran'da (1964) Birleşmiş Milletler
Güvenlik Konseyi toplanacaktır. Bu arada NATO Genel Sekreteri Mr.Dirk
Stikker'in memleketimize ziyareti vuku bulacaktır. Ayrıca, arabulucu
Mr.Tuomioja da Genel Sekretere raporunu verecektir. Bu inkişaflarla
yeni bir vaziyet hasıl olabilir. 20 Haziran'ı takip eden günlerde sizce
uygun görülecek bir tarihte size mülâki olmak üzere seyahate çıkmaklığım
mümkün olacaktır.
Kıbrıs meselesi hakkında tebellür etmiş düşünce ve tasavvurlarınız mevcut ise, bunları bana şimdiden bildirmeniz, Washington'a bunlar üzerinde imâli fikrederek hazırlıklı gitmem bakımından çok faydalı olacaktır.
Bu mesajımı size göndermek üzere iken, Mr.G.Ball'un Ankara'ya vâki ziyaretinde kendisile yaptığımız açık, faydalı ve ümit verici görüşmelerden duyduğum memnuniyeti bu vesileyle belirtmek isterim.
Saygılarımla.
İsmet İnönü
M.EMİN DEĞER:OLTADAKİ BALIK TÜRKİYE s:552-599 9.Baskı İstanbul 2005