HACI ARİF BEY

Türk Musikisi'nin büyük bestekârı Mehmet Arif Bey, 1831'de İstanbul'da Eyüpsultan'da doğdu. Daha ilkokulda iken, sesinin güzelliği ve musiki istidadiyle çevresinde ün kazandı. Aynı mahallede oturan Eyyûbî Mehmet Bey ve Zekâi Dede'den ders almaya başladı. 13 yaşında Mızıkay-ı Hümâyûn'a girdi. Haşim Bey'in derslerine devam etti. 20 yaşında iken Sultan Abdülmecit'e mâbeynci oldu. Sarayın haremindeki cariyelere musiki öğretmeni tayin edildi, öğrencileri içinde "Çeşm-i Dilber" adında 15 yaşındaki bir Çerkes kızıyla ilgi kurdu. Bu kız için "Geçdi zahm-î tir-i hicrin tâ dil-î nâ-şâdıma" Kürdîli Hicazkâr şarkı'yı bestelemesi üzerine, Sultan Mecid tarafından Çeşm-i Dilber'le evlendirildi ve 60 altın maaşla Saray'dan çıkarıldı. Arif Bey, 2 çocuğu olduktan sonra, bu ilk eşinden ayrıldı. Evlilik ancak 2 yıl sürmüştü. Sultan Mecid'in armağanı olan Taşlık'taki konağında sıkıntılı bir hayat yaşamaya başladı. Yaşı 30'a yaklaşırken, padişah tarafından mâbeynci sıfatiyle gene Saray'a alındı ve cariyelere musiki öğretmeni oldu. Bu defa öğrencilerinden "Zülf-i Nigâr" adındaki Çerkes güzeline gönlünü kaptırdı. Dedikoduyu önlemek isteyen padişah, Arif Bey'i bu kızla evlendirdi. Ancak, bir çocuk dünyaya getiren Zülf-i Nigâr Hanım, pek genç yaşta veremden Öldü. "Olmaz ilâç sîne-i sad-pâreme" Segah Şarkısı, bu olay üzerine bestelenmiştir.

1861'de Sultan Abdülmecit öldü ve bizzat bestekâr ve sazende olan kardeşi Sultan Abdülaziz, tahta çıktı. 30 yaşına gelen Arif Bey, üçüncü defa Saray'a alındı. Hem serhânendelik, hem de cariyelere musiki öğretmenliği yapıyordu. Şöhreti, bütün imparatorluğa yayılmıştı. En verimli çağındaydı. Günde birkaç şarkı bestelediği oluyordu. Bestekârımız, bu defa da Pertevniyâl Valide Sultan'ın nedimelerinden "Nigarnik" adındaki Çerkeş kızıyle ilgilendi. Valide - Sultan, nedimesini hemen Arif Bey'le evlendirdi. Taşlık'taki konağını bırakan bestekârımız, üçüncü eşiyle beraber Zencirlikuyu'daki çiftliğine çekildi. Saray'dan ayda 40 altın alıyordu. Bazı görevlerde bulunduysa da sıkılıp ayrıldı. 1871'deki bu ayrılışı tam 10 yıl sürdü. Ancak 45 yağına gelince II. Abdülhamit devrinde tekrar Saray'a alındı. Şöhretinin doruğuna erişmişti. İran Şahı tarafından Tahran'a davet edildiyse de padişah izin vermediği için gidemedi. Bu arada Hicaz'a seyahat edip hacı oldu. Hükümdarlardan nisanlar, devlet adamlarından mücevherler alıyor, rahat bir hayat geçiriyordu. Ancak asabi ve huzursuz olmuştu. Saray hayatının eski renkliliği kalmadığı için sıkılıyordu. Bir ara padişaha bile şımarıklık etti ve 50 gün Saray'ın bir odasına hapsedildi. "Ahterî düşkün garib-û âşık-ı âvâreyim" Nihâvend Şarkısını sunması üzerine bağışlandı, üçüncü esinden de bir kızı olmuştu. "Gurûb etdî güneş dünyâ karardı" Kürdîli Hicazkâr Şarkı'sını besteledikten bir müddet sonra 28 haziran 1885 günü 54 yaşında Saray'daki odasında Öldü. Beşiktaş'ta Yahya - Efendi Dergahı'na gömüldü.

Arif Bey, son derece yakışıklı, güzel yüzlü, kibar, nazik, nükteci, fakat kaprisli ve huysuzdu. Hafızası ve zekâsı olağanüstü idi. Binlerce parçayı ezberden pürüzsüz okurdu. Musiki bilgisi hocaları , derecesinde olmamakla beraber, zevki ve bestekârlık kabiliyeti onlardan üstündü. Okuyuşu falsosuz, üslûbu çok kibardı. Tam bir meclis adamı olarak ün yapmıştı. Bestekârlık dehası verimliydi, Bir gece 8 şarkı birden bestelemiş, diğer bir gece, Sultan Aziz'in verdiği bir güfteye 7 ayrı beste yapmıştı. "Mecmû'a-i Arifi" adında 600 sayfalık bir güfte dergisi yazıp bastırmıştır. Kürdîli Hicazkâr makamı ile Müsemmen usûlünü bulup ilk defa kullanan Arif Bey'dir, Başta Şevki Bey olmak üzere, pek çok değerli öğrenci yetiştirmiştir.

Arif Bey, Türk Musikisi'nin en büyük şarkı bestekârıdır. Bugün elimizde bulunan şarkıları 326 tanedir. Ayrıca diğer formlarda yaptığı 10 eserin notaları da mevcuttur, 1.000 küsur garkı ve bîr hayli ilâhî'sinden zamanımıza kalanlar bunlardan ibarettir. Diğerleri, vaktiyle notaya alınamamak yüzünden bugün unutulmuştur.

Arif Bey, tek başına şarkı seklini, Türk sanat musikisinin en önemli dalı durumuna getirmiştir. Ondan sonra gelen şarkı bestekârlarımızın en büyük kısmı, Arif Bey'i taklit etmişler veya onun açtığı yoldan yürümüşlerdir. Arif Bey'in ekolüne biz "Neo-klasik Türk Musikisi" diyoruz. Bu ekol, klasik ekolden kesin şekilde ayrılır. Yalnız eserlerinin harikulade güzelliği bakımından değil, yaptığı tesir bakımından da pek az bestekarımız Hacı Arif Bey'le mukayese edilebilir.

Yılmaz ÖZTUNA :  Türk   Tarihinden Yapraklar